National Library of New Zealand
Harvested by the National Library of New Zealand on: Jul 3 2006 at 4:42:47 GMT
Search boxes and external links may not function. Having trouble viewing this page? Click here
Close Minimize Help
Wayback Machine

New Zealand Department of Internal Affairs : Services : Te Rarangi Patai Auau mo te Whakawhiwhinga i te Raraunga Skip to Access Key assignments for this site
Skip to the content of this page
Skip to other pages in this section
Skip to site wide navigation
Skip to links for help with this site
Logo of the New Zealand Department of Internal Affairs

Home

Services

About us

What's new

Legal

Forms

Resources

Other pages in this section

Nga Whakaritenga mo te Raraunga ki Aotearoa

Te Raraunga ki Aotearoa a-Whakapapa

Nga Whakaritenga Whanui mo te Whakawhiwhinga i te Raraunga o Aotearoa

Etahi atu Tuahua Whakawhiwhi i te Raraunga o Aotearoa

Me Pehea te Tono mo te Whakawhiwhinga i te Raraunga o Aotearoa

Nga Hui Whakamana Raraunga

Te Rarangi Patai Auau mo te Whakawhiwhinga i te Raraunga

Te Whakakahoretanga me te Whakatuturutanga Raraunga o Aotearoa

Nga Utu me nga Puka Tono Raraunga

Nga Panui Hira

Me Pehea te Whakapa Mai ki a Matou

Return to top of page Content area

Te Rarangi Patai Auau mo te Whakawhiwhinga i te Raraunga


Me he patai au e pa ana ki te haere manene mai ki Aotearoa, te whiwhi kokota, te noho pumau ranei ki Aotearoa, tena koa whakapa atu ki Te Ratonga Manene o Aotearoa.

Te Tono

Pehea te roa e tatari ana kia tutuki te Whakawhiwhinga Raraunga o Aotearoa?
  • Ko te tikanga, ka pau te waru marama atu i te wa i tono mai ai koe ki te wa ka tae atu ai te whakaatu mo to tono.
Ki hea tikina ai te puka tono?
He aha aku tuhinga i kore ai e hiahiatia i te wa o te tono?
  • Na te kaha piki o te maha o nga tono mo te whakahei Raraunga kua ono ki te waru marama rawa te roa o te wa e tirohia ai nga tono. Ko te tino hiahia a te Tari Raraunga kia puritia e matou o tuhinga whaiaro, ohooho hoki mo te wa anake e taea ai e matou te whakatau mehemea me whakaheia te raraunga ki a koe, me kaua ranei.
I te wa e whiwhi ana koutou i taku tono, ka aha a muri atu?
  • Whiwhi ana matou i to tono kua tukua atu he karere ki a koe e mea ana kua tae mai. Ka whakaoti te Tari Raraunga i ana mahi tirotiro tuatahi me te whakareri hoki i to tono kia haere ki tetahi Kiriarahi Take.
Ahea koutou e hiahia ai i aku tuhinga?
  • I te wa e whakawhitia ana to tono ki tetahi Kiriarahi Take kua tuhi atu te Tari Raraunga ki a koe me te tono kia tukua mai o tuhinga. Ka hoatu he mokihi karere mo tenei mahi kua oti te utu.
Ina tukuna atu taku tono, ahea whakahokia mai ai ki a au aku tanga korero?
Ki te neke au i muri i te whakatakoto tono, me pehea taku huri i te wahi noho i hoatu e au ki te Tari Raraunga?
  • Hei huri i to wahi noho, me ata tuhi tetahi tono, ka haina ai. Mehemea kua 16 tau neke atu te kaitono, mana tonu e haina, mehemea kaore ano kia 16 nga tau o te kaitono, ma nga matua e whakaae ana e haina. Ka taea te tono te tuku a-waea whakaahua mai, a-poutapeta mai ranei ki te Tari Raraunga. Me matua takoto mai nga korero e whai ake nei:
    • te katoa o to ingoa/te ingoa o te (nga) kaitono
    • to ra whanau/te (nga) ra whanau o te (nga) kaitono
    • te (nga) tatai o te tono (ki te mohiotia)
    • te wahi noho hou
    • he tau waea kia pai ai te whakapa atu
    • to hainatanga (mo nga kaitono ranei kei raro i te 16 nga tau, te hainatanga o nga matua e rua e whakaae ana)
Ka taea e au te tono wawe ka whakaaetia taku raraunga (ara i mua i te ekenga o te rua tau, te toru tau ranei e noho ana au ki konei)?
  • E kore pea e whakawhiwhia te raraunga o Aotearoa mehemea kaore ano i tutuki i te kaitono nga whakaritenga mo te Noho Maori ki tenei whenua. Heoi ano, ara tonu etahi ahuatanga ruarua e hikina ai tenei paearu. Tena whakapa mai ki te Tari Raraunga mo te roanga atu o nga korero.
Ka taea e au te tuku taruatanga o aku tanga korero?
  • Kao. Ko te whakahau a te Tari Raraunga, kia tukuna mai ko nga tanga taketake ake. Ka whakahokia atu o tanga ki a koe.
Ina tono au kia noho au hei kirirarau o Aotearoa, ka raru taku raraunga ki whenua ke?
  • E whakaae ana a Aotearoa kia whai raraunga ana kirirarau ki nga whenua maha. Heoi ano, ara etahi whenua kaore e pera. No reira me whakapa atu koe ki nga mana o te/nga whenua no reira mai to raraunga inaianei i mua i to tono raraunga ki Aotearoa.
E whakaaetia ana kia puta au i Aotearoa i te wa e mahia ana taku tono?
  • Ae, engari tera pea ka rereke te ahua o te whakahaere i to tono i tera ahua, no reira i mua i te wehenga atu, me matua whakamohio mai koe i te Tari Raraunga ahea koe haere ai, a, ki to mohio, ahea hoki mai ai.
Ka taea te tono i a au i tawahi?
  • Ae. Heoi ano, e manakohia ana ka tutuki i nga kaitono nga whakaritenga kainoho e whakamaramatia ana i roto i te aratohu tono.

Nga Whakaritenga

Kia pehea nei te roa oku e noho ana ki Aotearoa?
Kia pehea nei te pai o taku reo Pakeha?
  • E whakaaetia ai to raraunga ki Aotearoa, ko te tikanga kia taea e koe nga kawenga o ia ra ki te reo Pakeha, pera i te haere ki nga toa, ki te peke ranei.
He aha te tikanga o te korero me tangata 'tuakiri pai'?
  • Tera e pa pea ki te ahua pai e maraurau ai koe hei kirirarau no Aotearoa, nga mea penei i te hara taraiwa motoka, te taware penihana, tetahi whiunga a te koti ranei. Tena koa whakapa mai ki a matou mo etahi atu parongo.
He aha nga kawenga, he aha ano nga hua o te noho hei kirirarau o Aotearoa?

Nga Kawenga
  • Ko te pupuri me te whakatairanga i nga ture o Aotearoa (kei roto i tenei ko te whakauru hei kaipoti me te whakatutuki i nga herenga utu take).
  • Ko te kore mahi i nga mahi e takahi ana i nga painga o Aotearoa.
Nga Painga
  • Ko te ripoi ki tawahi me te herekoretanga ano ki te hoki mai ki Aotearoa ma te whakamahi i tetahi uruwhenua o Aotearoa.
  • Nga tikanga ohanga katoa;
    • Ma nga kirirarau o Aotearoa anake etahi turanga kawanatanga;
    • He uaua mo nga tangata ehara i te kirirarau o Aotearoa te hoko whenua i te taiwhenua.
  • Ko te whai wahi ki te matauranga;
    • Ko nga Kirirarau o Aotearoa anake ka tau ai mo:
      1. te awhina ki te utu i nga utu;
      2. etahi karahipi, tohu ano hoki;
      3. te moni awhina a etahi whare wananga o tawahi.
  • Te whai wahi ki nga hakinakina a-ao;
    • Hei ta etahi momo hakinakina, me noho nga kaitakaro a-ao hei kirirarau o nga whenua e tauwhainga ai ratou.

Te Uiuinga

Me tino tae atu au ki tetahi uiuinga?
  • Ka noho te tika ki te uiui i nga kaitono katoa ki te Tari Raraunga. E kore te nuinga o nga kaitono e uiuitia hei wahi o te hatepe raraunga.
Ki hea tu ai te uiuinga?
  • Mehemea ka tono mai koe i Tamaki-makau-rau, i Manukau, i Te Whanga-nui-a-Tara, i Otautahi ranei, e tika ana kia puta atu koe ki tetahi o o matou tari uiuitia ai. Mo te hunga e noho ana ki waho o enei takiwa, ma te Apiha Raraunga e whakapa atu ki a koe ki te whakarite ki hea te uiuinga.
He aha nga patai ka pataihia i te uiuinga?
  • Ka pataihia he patai hei whakau i nga korero whaiaro mou, tae atu ki te ahei ou ki te whakatutuki i nga paearu katoa o te raraunga ki Aotearoa.
E hia te roa o te uiuinga?
  • I te nuinga o te wa ka kotahi haora te roa o nga uiuinga raraunga.
Me hari atu e au etahi mea ki te uiuinga?
  • Ma to Apiha Raraunga e whakapa atu ki a koe ki te hiahia ia kia haria ake e koe etahi mea ki te uiuinga.
Ka pai ano mehemea ka haria atu he hoa, he whanaunga ranei ki te uiuinga?
Ae, ka pai noa iho mehemea ka haria mai he tangata tautoko ki te uiuinga. Engari ka riro mau e whakautu nga patai katoa, kaua to hoa.

Te Hui

Me tae rawa au ki tetahi hui?
  • Me ki katoa nga kaitono, me puta atu ki tetahi hui raraunga e whakamanatia ai to ratou raraunga. Heoi ano, ara etahi huinga tangata kei a ratou te tikanga ina haere ratou ki te hui, kaore ranei. Koia enei:
    • nga kaitono kei raro iho i te 14 nga tau
    • nga kaitono he kirirarau ratou no Aotearoa a-whakapapa.
    • Nga tangata kua whakawhiwhia ki te Raraunga o Aotearoa na te mea he kirirarau o Aotearoa to ratou whaea.
  • Ka whakapa a-tuhi te Tari Raraunga ki a koe ina whakaurua to ingoa ki roto i tetahi whakanuinga. Me tae atu koe ki tetahi whakanuinga i roto i te 12 marama o te whakamanatanga o to raraunga, kei monehu to tono raraunga, a, ka anga ano koe ki te tono ano.

Ki hea tu ai te hui?
  • Ko te tikanga, ka puta atu nga kaitono ki tetahi hui ka tu i te takiwa kei reira ratou e noho ana.

Nga Hua o te Raraunga ka Ata Whakawhiwhia, ina Whakatairitea ki te Raraunga a-Whakapapa

He aha nga hua o te ata whakawhiwhia ki te Raraunga, ina whakatairitea ki te Raraunga a-Whakapapa?

Site map

Search

Help

Contact us

Email us

Govt.nz

Return to top of page

Last updated: 13/09/2005