National Library of New Zealand
Harvested by the National Library of New Zealand on: Apr 25 2004 at 20:53:30 GMT
Search boxes and external links may not function. Having trouble viewing this page? Click here
Close Minimize Help
Wayback Machine
Department of Internal Affairs : Services : Te Raraunga: He Patai ka Pataihia Nuitia Skip to Access Key assignments for this site
Skip to the content of this page
Skip to other pages in this section
Skip to site wide navigation
Skip to links for help with this site
Logo of the New Zealand Department of Internal Affairs

Home

Services

About us

What's new

Legal

Online forms

Resources

Other pages in this section

Nga Whakaritenga mo te Raraunga ki Aotearoa

Me Pehea te Tono Raraunga ki Aotearoa

Te Raraunga ki Aotearoa a-Whakapapa

Nga Hui Whakamana Raraunga

Te Raraunga: He Patai ka Pataihia Nuitia

Me Pehea te Whakapa Mai ki a Matou

Return to top of page Content area

Te Raraunga: He Patai ka Pataihia Nuitia

Click here for English language version

(Statement on the use of macrons)

Me he patai au e pa ana ki te haere manene mai ki Aotearoa, te whiwhi kokota, te noho pumau ranei ki Aotearoa, tena koa whakapa atu ki Te Ratonga Manene o Aotearoa.

Te Tono

Pehea te roa e tatari ana kia tutuki te Whakawhiwhinga Raraunga o Aotearoa?
  • Ko te tikanga, kei waenga i te rima me te waru marama mai i te wa e tae mai ai to puka me nga tanga ki te wa e whakatuturutia ai to raraunga. Ara nga ahuatanga ka tutuki i roto i taua wa, ko nga mahi whakahaere i te tono, te whakaaetanga o te Minita, me to putanga ake ki te hui whakamana raraunga.
Ki hea tikina ai te puka tono?
Ina tukuna atu taku tono, ahea whakahokia mai ai ki a au aku tanga korero?
  • Ki te whakatauria me tae mai koe ki tetahi uiuinga, ka whakahokia o tanga ki a koe i taua uiuinga. Ka tu taua uiuinga i te ahua rua marama, toru marama ranei i muri i te taenga mai o to tono.
  • Ki te kore e tu he uiuinga Raraunga, ka whakahokia a-karere atu o tanga i te ahua waru wiki, tekau ma rua wiki ranei i muri i te taenga mai o to tono.
  • Ki te hiahia koe kia wawe te whakahokia atuo o tanga korero ki a koe, tuhi mai, waea whakaahua mai ranei ki te Tari Raraunga, ka whakamarama i te take i hiahiatia ai, me te ra me tae atu ki a koe.
Ki te neke au i muri i te whakatakoto tono, me pehea taku huri i te wahi noho i hoatu e au ki te Tari Raraunga?
  • Hei huri i to wahi noho, me ata tuhi tetahi tono, ka haina ai. Mehemea kua 18 tau neke atu te kaitono, mana tonu e haina, mehemea kaore ano kia 18 nga tau o te kaitono, ma nga matua e whakaae ana e haina. Ka taea te tono te tuku a-waea whakaahua mai, a-poutapeta mai ranei ki te Tari Raraunga. Me matua takoto mai nga korero e whai ake nei:
    - te katoa o to ingoa/te ingoa o te (nga) kaitono
    - to ra whanau/te (nga) ra whanau o te (nga) kaitono
    - te (nga) tatai o te tono (ki te mohiotia)
    - te wahi noho hou
    - he tau waea kia pai ai te whakapa atu
    - to hainatanga (mo nga kaitono ranei kei raro i te 16 nga tau, te hainatanga o nga matua e rua e whakaae ana)
Ka taea e au te tono wawe ka whakaaetia taku raraunga (ara i mua i te ekenga o te rua tau, te toru tau ranei e noho ana au ki konei)?
  • E kore pea e whakawhiwhia te raraunga o Aotearoa mehemea kaore ano i tutuki i te kaitono nga whakaritenga mo te Noho Maori ki tenei whenua. Heoi ano, ara tonu etahi ahuatanga ruarua e hikina ai tenei paearu. Tena whakapa mai ki te Tari Raraunga mo te roanga atu o nga korero.
Ka taea e au te tuku taruatanga o aku tanga korero?
  • Kao. Ko te whakahau a te Tari Raraunga, kia tukuna mai ko nga tanga taketake ake. Ka whakahokia atu o tanga ki a koe.
Ina tono au kia noho au hei kirirarau o Aotearoa, ka raru taku raraunga ki whenua ke?
  • E whakaae ana a Aotearoa kia whai raraunga ana kirirarau ki nga whenua maha. Heoi ano, ara etahi whenua kaore e pera. No reira me whakapa atu koe ki nga mana o te/nga whenua no reira mai to raraunga inaianei i mua i to tono raraunga ki Aotearoa.
E whakaaetia ana kia puta au i Aotearoa i te wa e mahia ana taku tono?
  • Ae, engari tera pea ka rereke te ahua o te whakahaere i to tono i tera ahua, no reira i mua i te wehenga atu, me matua whakamohio mai koe i te Tari Raraunga ahea koe haere ai, a, ki to mohio, ahea hoki mai ai.
Ka taea te tono i a au i tawahi?
  • Ae. Engari me tutuki tonu i te kaitono nga whakaritenga mo te noho ki Aotearoa e ata tohua ana i te pukapuka tono.

Nga Whakaritenga

Kia pehea nei te roa oku e noho ana ki Aotearoa?
Kia pehea nei te pai o taku reo Pakeha?
  • E whakaaetia ai to raraunga ki Aotearoa, ko te tikanga kia taea e koe nga kawenga o ia ra ki te reo Pakeha, pera i te haere ki nga toa, ki te peke ranei.
He aha te tikanga o te korero me tangata 'tuakiri pai'?
  • Ara nga momo 'hara' tera ka whai wahi mai ki nga whiriwhiringa, ko te takahi i nga ture haere waka, ko te nukarau taha penihana, ko te whiua ou e te koti. Tena whakapa mai ki a matou mo te roanga atu o nga korero.
He aha nga kawenga, he aha ano nga hua o te noho hei kirirarau o Aotearoa?
  • Anei etahi o nga kawenga:
    - me aro, me hapai ano i nga ture o Aotearoa
    - me rehita kia noho hei kaipoti
    - me whakatutuki nga kawenga take o Aotearoa
    - kia kaua e mahi i tetahi mahi kino ka whakararu i a Aotearoa.
  • Anei etahi o nga hua:
    - ka taea te whakamahi uruwhenua o Aotearoa i o haereere ki tawahi
    - ka watea katoa nga huarahi rapu matauranga
    - ka ahei atu koe ki nga turanga tumatanui
    - ka ahei koe ki te uru ki nga tima hakinakina a-motu o Aotearoa.
He aha nga taunakitanga hei tohu i taku 'hononga ki Aotearoa engari kaua a-marenatanga'?
  • Mehemea e tono raraunga ana koe ki Aotearoa i runga i to marenatanga ki tetahi kirirarau o Aotearoa, me tuku mai nga tanga taketake ake e tohu ana i te kaha o to uru atu ki te hapori. Hei tauira, ko nga mea penei:
    - he reta tautoko na o hoa
    - o kari whakauru ki nga karapu me nga ropu hapori
    - he tanga e whakaatu ana kua whai mahi koe
    - he tanga e whakaatu ana e rapu ana koe i te matauranga.

Te Uiuinga

Me tino tae atu au ki tetahi uiuinga?
  • Kei te Tari Raraunga te mana ki te uiui i nga kaitono katoa. Ka uiuitia te nuinga o nga kaitono hei wahanga o nga mahi whiriwhiri raraunga.
Ki hea tu ai te uiuinga?
  • Mehemea ka tono mai koe i Tamaki-makau-rau, i Manukau, i Te Whanga-nui-a-Tara, i Otautahi ranei, e tika ana kia puta atu koe ki tetahi o o matou tari uiuitia ai. Mo te hunga e noho ana ki waho o enei takiwa, ma te Apiha Raraunga e whakapa atu ki a koe ki te whakarite ki hea te uiuinga.
He aha nga patai ka pataihia i te uiuinga?
  • Ka pataihia he patai hei whakau i nga korero whaiaro mou, tae atu ki te ahei ou ki te whakatutuki i nga paearu katoa o te raraunga ki Aotearoa.
Pehea te roa e taria ana te uiuinga?
  • I te nuinga o te wa, ka tu te uiuinga e rua marama, e toru marama ranei i muri i te taenga mai i to tono. Engari tera ka roa ake i tenei mo nga kaitono e noho ana ki waho o nga taone matua.
E hia te roa o te uiuinga?
  • I te nuinga o te wa ka kotahi haora te roa o nga uiuinga raraunga.
Me hari atu e au etahi mea ki te uiuinga?
  • Ma to Apiha Raraunga e whakapa atu ki a koe ki te hiahia ia kia haria ake e koe etahi mea ki te uiuinga.
Ka pai ano mehemea ka haria atu he hoa, he whanaunga ranei ki te uiuinga?
  • Ae, ka pai noa iho mehemea ka haria mai he tangata tautoko ki te uiuinga. Engari ka riro mau e whakautu nga patai katoa, kaua to hoa.

Te Hui

Me tae rawa au ki tetahi hui?
  • Me ki katoa nga kaitono, me puta atu ki tetahi hui raraunga e whakamanatia ai to ratou raraunga. Heoi ano, ara etahi huinga tangata kei a ratou te tikanga ina haere ratou ki te hui, kaore ranei. Koia enei:
    - nga kaitono kei raro iho i te 14 nga tau
    - nga kaitono he kirirarau ratou no Aotearoa a-whakapapa.
  • Me tae atu koe ki tetahi o nga hui nei i roto i te 12 marama mai i te whakaaetanga o to tono. Ki te kore, tera ka pau te kaha o te whakaaetanga, a, ka mate koe ki te tono ano.
  • Ko te hunga i whakawhiwhia ki a ratou te Raraunga o Aotearoa i te mea he kirirarau no Aotearoa te whaea (Whakaaetanga Wahanga 10), kaore e mate ki te puta atu ki te hui whakamana raraunga.
Ki hea tu ai te hui?
  • Ko te tikanga, ka puta atu nga kaitono ki tetahi hui ka tu i te takiwa kei reira ratou e noho ana.

Nga Hua o te Raraunga ka Ata Whakawhiwhia, ina Whakatairitea ki te Raraunga a-Whakapapa

He aha nga hua o te ata whakawhiwhia ki te Raraunga, ina whakatairitea ki te Raraunga a-Whakapapa?
  • Kei nga kirirau a-whakapapa nga mana katoa o te Raraunga ki Aotearoa, engari kaore e whakaaetia kia tukuna aunoatia to ratou raraunga ki a ratou tamariki ka whanau mai i tawahi.
  • Ka taea nga kirirarau o Aotearoa a-whakapapa te ata whakawhiwhi ki te Raraunga o Aotearoa ki te tutuki i a ratou nga whakaritenga katoa e tika ana.
E hoki ki runga

Return to top of page
Links for help with this site

Site map

Search

Help

Contact us

Email us

Return to top of page

Last updated: 13/11/2003